در عنبيه مىباشد ؛ اگر عنبيه سياه است چشم سرمه‌اى است ، اگر كبود است چشم كبود مىنمايد . سبب كبودى عنبيه از ناپختگى و خامى است . مانند گياه كه در اول روييدن سبزيش به سپيدى مىزند و بعد از رسيدن سبز تيره‌رنگ مىشود . همين قياس را از چشم كودكان درياب ! كه چشمشان كبود ، بعدا ميشى مىشود . كبودى چشم كودكان از رطوبت زياد يا از تحليل رطوبتى است كه رنگ با وى تحليل مىرود ، در حالتى كه مادهء رطوبت كاملا پخته شده باشد - چنان‌كه رستنى كه هرگاه رطوبت را از دست داد سفيد مىشود - در چشم به جاى سفيدى كبودى است . رنگ چشم بيماران ميشى مىشود ؛ پيران هم همين‌طور ، زيرا سالخوردگان رطوبت خارجى زياد دارند و رطوبت غريزى تحليل مىرود . يا شايد در خلقت و سرشت ، چشم كبود باشد ، نه اينكه عنبيه رنگ را عوض كرده و كبود شده است ؛ و شايد از صافى رطوبتى كه چشم از آن ناشى شده است و يا شايد از هر دو سبب باشد . اگر در سرشت اولى چنين باشد - كه اين حالت را بايد از خوب ديدن و بد ديدن شناخت - پس كبودى طبيعى هست و روىآور هست . رنگ ميشى از دو انگيزهء مشكى و كبودى مركب است . اگر ميشى رنگى از مزاج آتشى باشد - چنان‌كه « امبادقلس » پندارد - بايستى چشم كبود آسيب ديده باشد كه مزاج آتشى را از دست داده زيرا مزاج آتشى ابزار ديد است . اگر بعضى از چشمهاى مشكى در ديد از كبود كمتر است ، مشروط بر اينكه كبودى طبيعى بوده و از آسيبى نباشد ، بلكه رنگ مشكى از بيضيه باشد ، از سپيدى كه دارد مانع ورود شبح رنگهايى است كه بر ضد شفافيت است . و هم‌چنان است تيرگى رطوبت . همچنين اگر سبب ، زيادى رطوبت است از زل نگريستن و به سوى جلو آمدن چندان فعاليتى ندارد . اگر كبودى از كمى رطوبت بيضيه باشد ، در هنگام شب و تاريكى بهتر از روز مىبيند ؛ زيرا نور مادهء كم را به حركت وامىدارد و اين حركت از به وضوح ديدن اشياء عاجز مىشود . هم‌چنين است اگر بعد از روشنايى يكهو به تاريكى نگاه كند . چشمى كه به سبب رطوبت مشكى است ، شبها كمتر از روز مىبيند ، زيرا نياز به زل زدن و تحريك ماده به خارج دارد . ماده كه بسيار باشد ، از مادهء كم در اين كم‌بينى شب مؤثرتر است . اگر مشكى از لايه طبقه باشد ديد را شديدتر جمع مىكند . علاج : گياه بنگ خشك شده را در آب مىجوشانند تا مانند عسل مىشود و به چشم مىكشند . يا وزن سه درهم سرمهء اصفهانى ، يك درهم لؤلؤ ( مرواريد ) ، مشك و كافور از هريك ، يك دانگ ، دود چراغ كه با روغن زيتون يا روغن زنبق مىسوزد دو درهم ، زعفران يك درهم . همه را باهم كوبند و استعمال كنند . خود زعفران و روغن زعفران چشم را سياهى بخشد . افشرهء تاج‌ريزى هم خوب است . يا افشرهء خارسه كوهه دو درهم ، مازوج كوبيده و ساييده يك درهم ، هستهء ثمر زيتون كه بر درخت سياه‌شده ، روغن كنجد پوست نكنده ، از هريك يك درهم . كه بر آتش اندك و آرام بجوشد ،